|
Een dubieuze column en verontwaardigde reacties hebben in korte tijd veel stof doen opwaaien over de Marokkaanse Berberse (Amazigh) jongeren en de Berberse identiteit in Nederland. In het publiek debat rond “de Berbers''? kom ik een aantal terugkerende vragen tegen. Zijn Marokkaanse jongeren van Berberse afkomst ouderwetse nationalisten, gevaarlijk en misschien gewelddadig? Zijn ze de stem van een onderdrukte minderheid? Vallen ze eerder ten prooi aan identiteitscrises en terroristische verleiding? Is Berberse identiteit een mythe?
Als we zonder eenvoudig psychologisme of sociologisme willen begrijpen wat er aan de hand is, moeten we naar de verhoudingen tussen de Arabische en Berberse sprekers kijken in het licht van vroegere en recente gebeurtenissen in Noord-Afrika, zoals de massademonstraties van de Kabylische Berbers in Algerije (in 1980, 1995 en 2000), de slachting van de Toeareg-Berbers in Mali en in Niger (1990-1996) en de culturele beweging die in Marokko tot een vorm van erkenning van de Berberse taal (Tamazight) heeft geleid (2001). De moderne identiteitsvorming van de Berberse (Amazigh) bevolking is inderdaad niet alleen een Marokkaans verschijnsel, maar ook het resultaat van een langdurige Noord-Afrikaanse ontwikkeling.
De dominante visie uit het verre verleden: achterhaalde en gevaarlijke Berberse stammen
De islamisering van Noord-Afrika in de zevende eeuw stimuleerde de bevolking, die verschillende vormen van Berber sprak, om zich het Arabisch eigen te maken. In de berg- en woestijnstreken accepteerde de bevolking de Islam, maar bleef Berber spreken. Enerzijds werden op den duur alle Berbertalen in meerdere of mindere mate door het Arabisch beïnvloed; anderzijds zijn het Marokkaanse, Algerijnse en Tunesische Arabisch, door het Berber beïnvloed, ontstaan. Klassiek Arabisch, de prestigieuze geschreven taal van de Koran en andere religieuze teksten, werd de taal van koninkrijken en kalifaten, ook waar het Berber een geschreven traditie kende, zoals in de gebieden van de Chleuh Berbers in Zuid-Marokko. Op de lange termijn zagen de Arabische sprekende bevolking en de dominerende sultanaten het Berber steeds meer als taal van landelijke en achterhaalde (maar ook gevaarlijke) stammen. De Berberse stammen en confederaties van dorpen erkenden het prestige van het Arabisch en – in Marokko - het gezag van de sultan, ook als ze trots op hun eigen zelfstandigheid bleven.
De ondergeschiktheid van het Berber in verhouding tot het Arabisch was bezegeld en kristalliseerde zich uit in het stereotype van de geitenhoudende Berber, dat nog steeds bestaat.
“De Berberse taal van onze voorvaders''? in de antikoloniale strijd
De relatie tussen het Arabisch en het Berber veranderde met de komst van het Franse en het Spaanse kolonialisme. De Europese kolonisatoren legden de nadruk op de verschillen tussen Arabieren en Berbers om hun positie te versterken. Zij richtten zich vooral op de taal, maar benadrukten eveneens de etnische, culturele en sociale verschillen Het koloniale project faalde, want zowel de Arabisch- als de Berbersprekende bevolking keerde zich tegen de bezetting. Berberse gebieden zoals het Rif en de Midden-Atlas in Marokko en Kabylië en de Aurès in Algerije werden het hart van de anti-koloniale strijd. In die periode werden de kiemen van de hedendaagse controversiële relatie gelegd: in de loop van de anti-koloniale strijd werden onderlinge verschillen binnen het nationalistische kamp gedempt en de eenheid werd benadrukt in de naam van de Islam en het Arabisch, als bouwstenen van de nationale identiteit. Het Berber werd als de taal van “onze voorvaders''? getypeerd – en dus bij het verleden horend - en elke referentie aan het bestaan van een tweede taal en aan interne verschillen in het heden beschouwde men als een anti-nationalistische aanval.
Noord-Afrikaans nationalisme vreest het risico van “Berberisme''? na de onafhankelijkheid
Echter, een samenloop van sociale en culturele veranderingen en de aanzienlijke militaire bijdragen van de Berbers aan de anti-koloniale strijd hadden bij een aantal intellectuelen en kunstenaars een opwaardering en erkenning van de Berberse taal en het Berbers-zijn teweeggebracht. In steeds meer Berbersprekende gebieden ontwikkelde zich een moderne Berberse identiteit, die verder ging dan de traditionele stammen en confederaties. Maar de autoritaire opvattingen van het Arabische nationalisme in Algerije, Libië en Marokko boden geen ruimte voor een meertalige en multiculturele maatschappij. Arabisch is de enige erkende nationale taal in de grondwet. De regeringen na de onafhankelijkheid bestuurde Berberse gebieden zoals het Rif (Marokko) en Kabylië (Algerije) met harde hand en beide regio's werden militair bezet. Het gebruik van het Arabisch (“arabisering''?) intensiveerde in het onderwijs en in de maatschappij als geheel. Men deed geen concessies wat de integratie van de Berberse taal en literatuur op school betreft en de studie van het Berber op de universiteit – ingevoerd door het Franse koloniale bewind – verdween. Intellectuelen die zich over de Berberse taal, literatuur en cultuur bogen worden van “Berberisme''? (Berbers nationalisme) beschuldigd. Als verraders van de nationale eenheid liepen zij het risico om hun banen te verliezen en/of in de gevangenis te belanden. Tegelijkertijd werden Berberse gebieden economisch achtergesteld en de bevolking gestimuleerd om te emigreren.
In vele Berbersprekende gebieden groeide de ontevredenheid vanwege het “ontnemen''? van de economische, culturele en politieke vruchten van de anti-koloniale oorlog. Nu het geen “koloniale affaire''? meer was, zetten de onafhankelijke Noord-Afrikaanse regimes de Arabisch-Berberse relatie op scherp.
De culturele renaissance vanaf de jaren tachtig
Berberse verenigingen beantwoordden de staatsonderdrukking met cultureel activisme. Een voorbeeld daarvan is de stichting van de zogenaamde “Académie Berbère''? voor het ontwikkelen van een standaardschrift in het Berber en het behouden van Berberse orale en geschreven literatuur. De Académie Berbère werd opgericht in de jaren 1970 door Algerijns- en Marokkaans-Berberse migranten in Frankrijk waar ze van de vrijheid van meningsuiting konden genieten. Ook moderne Berberse muziek en liederen droegen bij aan de verspreiding van de Berberse taal en cultuur. Maar het was in Noord-Afrika dat de verenigingen een bredere steun kregen.
In 1980 vond de eerste massademonstratie plaats vóór de Berberse taal in Kabylië (Algerije), na het verbod van een conferentie van de prominente Algerijnse schrijver en antropoloog Mouloud Mammeri, die over de oude Kabylische poëzie wilde spreken. Scholieren en studenten van de provinciestad Tizi Ouzou begonnen een ongeautoriseerde manifestatie en binnen korte tijd kregen zij steun van de lokale arbeiders en van steeds meer bewoners uit de omringende dorpen. Vanwege de extreem harde reactie van de lokale politie en de militaire troepen (de manifestaties eindigden met tientallen gewonden en gedetineerden) spreekt men in het Berber nog steeds van de “Berberse Lente''?, met een verwijzing naar de Praagse Lente van (toenmalig) Tsjecho-Slowakije tegen de bezetting door de Sovjet-Unie.
In Marokko waren de tegenstellingen minder scherp, maar het Arabisch bleef de enige nationale taal en de culturele en politieke ontkenning van het Berber was gemeengoed. Moumen Al Safi, een van de eerste theaterschrijvers in het Chleuh-Berbers, vertelt dat hij tijdens zijn universitaire studie in Rabat leerde dat het Berbers een dode taal was, net als het Latijn.
Dat komt overeen met de ervaringen van Berberse kinderen in Nederland (zie ook het artikel van Olga van Ditzhuijzen, NRC 21-10), die tijdens de Arabische lessen op school met platitudes over het Berbers geconfronteerd worden.
Al Safi begon te schrijven in het Berber om een levensteken van zijn moedertaal te geven, zoals vele academici, kunstenaars en leden van Berberse verenigingen dat ook deden. Momenteel zijn taalwetenschappen aan de ene kant, en muziek, liederen en theater aan de andere kant de culturele stokpaarden van de Berberse renaissance, die in Algerije en Marokko het hoofd biedt aan censuur en juridische maatregelen, en die in Europa, tussen de migranten, een veilige plek vindt om zich te ontwikkelen.
Men gebruikt steeds meer de termen Tamazight, Amazigh en Imazigheren (vaak vertaald als 'vrije mensen') in plaats van ‘Berbers', dat etymologisch aan 'barbaren' en ‘ongeciviliseerde mensen' refereert.
De druk achter de eerste erkenning van het Berbers in Algerije
In de jaren negentig beïnvloeden de internationale veranderingen ook de nationale politiek in Algerije waar men een poging doet om het oude eenpartijstelsel in een meerpartijensysteem te veranderen. Maar de economische en politieke situatie was ondertussen zeer slecht geworden en de radicalisering van moslimpartijen nam toe. Met opmerkelijke uitzondering voor de Berbersprekende gebieden, behaalde de islamitische partij ‘Front Islamique du Salut' (FIS) een grote overwinning tijdens de eerste ronde van de verkiezingen. In de winter van 1992 grepen het leger en delen van de oude machtspartij in, met de “stille toestemming''? van Frankrijk en andere buitenlandse machten. Het was het begin van een wrede burgeroorlog, die aan de ene kant gezien werd als een strijd tegen moslim-extremisme en -terrorisme en aan de andere kant als rechtvaardige opstand vóór het invoeren van de sharia (islamitische wetgeving), met als doel de stichting van een theocratie à la Iran. Gematigde moslimpartijen en democratische partijen (inclusief Berberbewegingen) zaten tussen twee vuren. Tientallen aanslagen en gruwelijke slachtpartijen hebben naar schatting 150.000 Algerijnse burgers het leven gekost.
De verspreiding van het Arabisch in Algerije bleef doorgaan. In 1991 bepaalde het Algerijnse parlement dat het Arabisch de enige toelaatbare taal kon zijn tijdens publieke bijeenkomsten. Maar de burgeroorlog dwong de regering op zoek te gaan naar mogelijke bondgenoten en, onder druk van massale demonstraties in Kabylië en Algiers, werd de Hoge Commissie van Amazighiteit in april 1995 in het leven geroepen. Desondanks blijft de houding van de regering dubbelzinnig. De integratie van het Berber in het onderwijs en de media wordt bemoeilijkt door gebrek aan financiële steun en door de informele positie van het Berber (Tamazight) in het onderwijsprogramma. Een contradictie in het overheidsbeleid is dat de identificatie van de nationale identiteit met het Arabisch en de Islam benadrukt wordt in de strijd tegen radicale religieuze organisaties. De Algerijnse regering zet daarmee haar taalbeleid voort en in 1998 werd een nieuwe wet op de arabisering van kracht.
In 2001 braken weer rellen in Kabylië uit, nadat een jonge student door de politie was doodgeschoten tijdens vreedzame demonstraties ter gelegenheid van de eenentwintigste herdenking van de ‘Berberse Lente'. De onlusten breidden zich uit over heel Kabylië met leuzen zoals “schande''?, “geen pardon''?, “vóór het Berber''? en “democratie''?.
De Toearegopstand in Mali en Niger
Het culturele en sociale Berberse activisme in Noord-Afrika en in Europa kreeg in de jaren negentig ook een andere lading met de Toearegopstand in Mali en in Niger. In beide landen was er geen taalprobleem, want het Toeareg-Berber wordt er als een van de vele nationale talen erkend. Maar de nomadische levensstijl van de Toearegs in de Sahara kwam hard in botsing met de nationale grenzen en economie. Bovendien, in hun opvattingen, beschouwen de Toearegs zich als de meesters van de Sahara en konden ze het centrale bestuur van de “oasebevolking''? niet accepteren. De nationale legers pakten de opstand extreem hard aan en het liep militair zo uit de hand dat in meerdere kranten werd gewezen op het risico van de verdwijning van de lokale Toearegs. Langdurige ontlusten en internationale drukte brachten eindelijk een relatief stabiel vredesakkoord in 1995 (Niger) en in 1996 (Mali). De levensomstandigheden van vele Toeareggroeperingen aan de grens van Mali, Niger, Algerije en Libië blijven op de rand van overleving. Een vredige beschrijving van hun situatie is te zien in de documentaire Asshak, verhalen van de Sahara (rouleerde vorig jaar in de Nederlandse filmhuizen).
De druk achter de erkenning van het Berbers in Marokko en het Berberse (Amazigh) cultureel activisme in Nederland
Onlusten in de buurlanden en veranderingen rond het Berber in Algerije bleven niet onopgemerkt in Marokko. Culturele en academische initiatieven bloeien op. Invloedrijk publieke figuren, onder wie Mohamed Chafik van de Marokkaanse Rijksacademie, spreken zich uit vóór een nieuwe plaats van het Berber in de maatschappij. Berberse bewegingen nemen toe in aantal en activiteit en steeds meer activisten stellen vragen over het historische en culturele bestaan van het Berber, de wettelijke ondergeschiktheid van deze taal en de sociale minderwaardigheidspositie van Berbersprekende burgers in Noord-Afrika. Berberse liederen, maar ook videofilms en theaterstukjes bloeien en artiesten als Fatima Tabamrante, de groep Thidrin, Farouk Aznabet en schrijvers als Fouad Azeroual, Omar Boumezzough en Mustapha Ayned, die ook in Nederland actief zijn, manifesteren in hun werken en in het openbaar hun liefde voor het Tamazight.
De veranderingen verlopen niet zonder problemen. Initiatieven voor de erkenning van het Berber/Tamazight, zoals Het Document van de Universiteit van Agadir (1991) en het Berberse Manifest (2000), die ondertekend waren door honderden intellectuelen en verenigingen, hebben te kampen met censuur en politieke druk. Ook de politie oefent druk uit op individuele activisten en soms openlijk repressie, zoals in 1994 met de arrestaties van meerdere leden van de Amazighvereniging Tilelli tijdens een vreedzame demonstratie in El Rachida (Zuid-Marokko).
Maar door de gebeurtenissen in buurland Algerije lijkt een meer openlijke en zachtere aanpak raadzaam. De toespraak van koning Hassan II in 1994 geeft een eerste antwoord, toen voor hij eerst het onderwijs in het Berber noemde. Maar pas in 2001, onder de nieuwe koning Mohammed V, is er een rijksinstituut voor de Amazigh taal (IRCAM) in het leven geroepen en is er begonnen met experimenten met het onderwijs in het Tamazight. Maar ook in Marokko zijn de interne tegenstellingen niet opgelost. Het Arabisch blijft een van de pijlers van de grondwet, het onderwijs in het Berber wordt als ondersteunend voor het leren van het Arabisch gepresenteerd, religieuze leiders en bewegingen maar ook een machtige partij als de rechtse Istiqlal zijn sterk ontevreden met de nieuwe ontwikkeling rond het Berber/Tamazight.
De consequenties van de arabiseringspolitiek in Noord-Afrika zijn ook in Europa te merken. Bijvoorbeeld, in Frankrijk en in Nederland voorkomen internationale verdragen dat specifieke Berberse namen, zoals Issa of Tin Ifsen, voor pasgeboren kinderen wettelijk erkend worden. Dit kan men als een vorm van pesterij zien, maar meer serieus zijn de verdragen die in Nederland mogelijk maken dat alleen standaard-Arabisch als onderwijs in ‘eigen taal' op school aangeboden wordt, terwijl de meerderheid van Marokkaanse migranten uit Berbersprekende gebieden afkomstig is.
Toch heeft de emigratie naar Nederland, zoals eerder naar Frankrijk, aan de ontwikkeling van Berberse bewegingen bijgedragen, die als klankbord fungeren voor wat er in Noord-Afrika gebeurt en als bron van initiatieven wanneer de situatie in Marokko statisch of hopeloos lijkt. De geografische afstanden zijn niet onoverkomelijk, wat uitwisselingen en synergie mogelijk maken, in het bijzonder op het niveau van onderzoek en kunst. Bovendien nemen sinds de jaren 1990 de Berberse verenigingen deel in een stimulerende context waarbinnen Nederlandse literatuur, theater, visuele kunst en ook journalisme een impuls krijgen dankzij auteurs van Afrikaanse afkomst en uit het Midden Oosten. Artistieke productie en taalbewustheid blijven een bindende factor, ook voor vele Berbertalige zangers, dichters, roman- en theaterschrijvers in Nederland, zoals Mustafa Stitu, Abdelkader Benali, en Chaib Massaoudi laten zien.
Tot de Marokkaanse Berberse bevolking horen betekent overigens niet, en dat zou ook niet kunnen, eenvormige individuele en politieke ideeën over het Berber te hebben. Er zijn inderdaad vele verschillende meningen en trends onder Berbersprekers. Er zijn er die trots zijn op het Berber, maar hun nationale identiteit en godsdienst op de eerste plaats zetten, en er zijn er die zich schamen een taal zonder sociaal prestige te spreken. Dan zijn er Berbers die in radicale moslimbewegingen actief zijn, en Berbers die zich actief inzetten vóór de Berberse taalrechten en culturele rechten. Berbers die de mode volgen, Berbers die ervan dromen Noord-Afrika niet alleen van de arabiseringspolitiek maar ook nog van het Arabisch te bevrijden. Tenslotte zijn er Berbers die – jammer genoeg – anonieme bedreigingen aan naïeve columnisten rond sturen.
Maar Berberse (Amazigh) identiteit is tot nu toe noch een romantische mythe noch een revolutionaire uiting. Het hoeft geen tweede-generatie-identiteitshopping te zijn en geen reden om terrorist te worden. De historische en recente ontwikkeling van de Berberse bewegingen in Noord-Afrika en in Europa laat verenigingen met een brede maatschappelijke achterban zien die zich verzetten tegen de nationale onderwaardering en marginalisering.De Berberverenigingen dragen bij aan de ontwikkeling van het sociale en culturele bewustzijn in een politiek 'gematigde' context, die gedefinieerd wordt door de drang naar erkenning voor de talen van minderheden. Dat gebeurt aan de hand van openbare en vaak massale activiteiten met een artistiek karakter, die zich op wettelijke erkenning richten. En hier betekent erkenning ook gerechtigheid.
Daniela Merolla
 |
Artikelen 
RSS feed Commentaar
